IJsverwachting voor Vlaanderen

Er zijn veel manieren om een weersverwachting te maken, maar zoals ze vandaag doen op de website van Het Laatste Nieuws, zo moet het absoluut NIET. Letterlijke interpretatie van modeluitvoer tot 2 weken vooruit ("zaterdag 16 januari wordt het opnieuw een graadje kouder") is natuurlijk belachelijk. Het bezorgt de meteorologen ook nog eens een slechte naam, omdat de indruk wordt gewekt dat dergelijke ridicule verwachtingen door hen worden opgemaakt.  Enfin, genoeg geërgerd, over naar de orde van de dag.

Grootschalig gezien blijft de winter volgende week op de weerkaarten staan. De voorbije dagen hebben we gezien dat het inschatten van de globale stroming één ding is, het verwachten van de details blijft lastig. De ontwikkeling van kleine lagedrukgebiedjes boven de Noordzee, veroorzaakt door het contrast tussen de koude bovenluchten en het warme zeewater, kan vooral in het westen van het land zorgen voor serieuze tempering van de vorst.

Dat hebben we gisteren gezien, toen het kwik vlot opliep tot +3°C in een brede kuststrook. Ook het eerste deel van de nacht bleef het kwik positief en viel er wat natte sneeuw. Toen daarna de wind naar het noordoosten draaide en uitklaarde, daalde het kwik toch nog naar -4°.

In grote delen van Nederland viel gisteren opnieuw een dik pak sneeuw. Daar kwam het de vorige nacht tot strenge vorst, tot plaatselijk -15°C. Tegelijk is de sneeuw daar slecht nieuws voor de ontwikkeling en staat van de ijsvloer. Er zijn heel wat ijsbanen open in Nederland, maar toertochten staan voorlopig nog niet op het programma en het woord Elfstedentocht spreken we nog maar beter niet uit. Heel wat Friese schaatsers hebben er door de sneeuw trouwens geen goed oog in, ondanks het aanhouden van de vorst.

Vannacht kunnen we ons opmaken voor een koude nacht. Het kwik zakt in het Gentse tot rond -8°C. Op plaatsen waar een sneeuwdek ligt van enkele centimeters, kan het zelfs streng vriezen. Morgen komen we opnieuw onder invloed van een depressiekern boven de Noordzee. De wind wordt weer aanlandig en in het westen van Vlaanderen komt het kwik in de namiddag opnieuw boven nul te liggen. Een aantal winterse buien kunnen van de Noordzee het land optrekken en de provincies West- en Oost-Vlaanderen aandoen.

De nacht van maandag op dinsdag is vergelijkbaar met de nacht die we net achter de rug hebben: door de aanlandige stroming komt het kwik in het meest westelijke deel van Vlaanderen niet of nauwelijks onder nul. In de Kempen daarentegen vriest het matig tot streng.

De rest van de week vriest het 's nachts overwegend matig, overdag liggen de maxima rond het vriespunt. De ijsvloer groeit geleidelijk aan en zou tegen volgend weekend in de omgeving van Gent zo'n 10 cm moeten bedragen op ondiep, stilstaand water. Tegen volgend weekend zien we ook de kans op sneeuw weer toenemen. De schaatscondities zijn voorlopig dus nog niet optimaal.

Eerst en vooral mijn beste wensen voor het jaar 2010. Laat ons hopen dat het ook op weerkundig gebied een voorspoedig jaar mag worden.

Tijdens veel klassieke wintersituaties ligt er boven Scandinavië een hogedrukgebied. Dat is nu niet het geval. De oceaanblokkade ligt vrij westelijk en wij bevinden ons in een trog. Dat heeft gevolgen voor de voorspelbaarheid van het weer op de korte termijn. In de trog is het verschil tussen het warme Noordzeewater en de koude bovenluchten erg groot. Daardoor ontstaan er op de Noordzee gemakkelijk ondiepe depressies. Dat is ook nu het geval. Dit lagedrukgebiedje boven zee zorgt ervoor dat morgen de wind tijdelijk uit de westelijke sector komt. Dat heeft twee gevolgen: de temperatuur komt in het westen van het land tijdelijk wat hoger te liggen, overdag tot enkele graden boven nul. Ten tweede ontwikkelt er zich rond het lagedrukgebiedje een georganiseerde buienlijn, die zelfs wat frontale kenmerken ontwikkelt. Daardoor neemt de kans op neerslag ook wat toe.

Het is een patroon dat zich de volgende dagen nog enkele keren kan herhalen. Het algemene weerbeeld blijft winters, maar van tijd tot tijd kan vooral het westen van het land tijdelijk onder invloed komen van een zwakke maritieme stroming, die de vorst tempert.

Concreet betekent dit: vannacht lichte tot matige vorst (-4 à -5°C in het Gentse) en overwegend droog. Aan de kust kans op een sneeuwbui, elders overwegend droog. Morgen loopt het kwik in het centrum op tot +2°C en is er kans op een lichte sneeuwbui. In de nacht van zaterdag op zondag zakt het kwik opnieuw tot rond -4°C met nog altijd kans op wat lichte sneeuw. Zondagvoormiddag ligt het kwik rond -1°C, maar in de loop van de dag draait de wind naar de oostelijke sector en begint het harder te vriezen. Rond 19u kan het kwik al gedaald zijn tot -5°C, 's nachts daalt het verder naar -7 à -8°C. Maandag zou het overdag niet veel warmer worden dan -2°C. Er staat wel erg weinig wind, zodat het niet al te koud aanvoelt. De volgende nacht opnieuw matige vorst, rond -7°C. Ook de dagen daarna blijft het koud. Hoe koud precies, dat zal afhangen van een aantal details zoals de dikte van een eventueel sneeuwdek en het ontstaan van nieuwe lagedrukgebiedjes boven zee. Voor die details zullen we nog een aantal dagen geduld moeten oefenen.

Op de kaart hieronder: doordat koude lucht uitstroomt over de relatief warme Noordzee, is boven zee een kleine depressie ontstaan. Die zorgt ervoor dat de wind morgen tijdelijk uit de westelijke sector komt.

Niets houdt Koning Winter nu nog tegen. Hij komt vannacht en morgen een beetje geniepig aangeslopen, maar op 1 januari begint een vorstperiode waarvan het einde nog lang niet in zicht is.

De zachte lucht heeft de voorbije 24 uur zoals verwacht heel eventjes Vlaanderen ingepalmd. En dat ging razendsnel. Rond middernacht lag het kwik in Drongen nog rond 3°C. Twee uur later was het gestegen tot maar liefst 9°C. Dat thermisch hoogstandje was van korte duur. Vanaf 3 uur 's nachts begon het kwik geleidelijk weer te dalen en rond 19 uur vandaag waren we opnieuw waar we begonnen waren: bij 3°C. De volgende uren blijft die daling langzaam maar zeker doorgaan. Er valt nu nog geregeld regen. Als er morgen nog neerslag valt, zal die overgaan van regen in onderkoelde regen of ijsregen en later sneeuw. Grote hoeveelheden hoeven we volgens de weermodellen niet te verwachten. Het kwik gaat vannacht lichtjes onder het vriespunt en komt er morgen overdag niet meer boven, tenzij in een niet al te brede strook aan zee.

De nacht van donderdag op vrijdag (oudejaarsnacht) vriest het licht en kunnen er ook wat sneeuwvlokjes dwarrelen. Het wordt dus uitkijken op de weg! Op nieuwjaarsdag nipt het kwik misschien nog eventjes aan het vriespunt, maar 's avonds begint het al snel te dalen en in de nacht van vrijdag op zaterdag vriest het voor het eerst matig (-5° of iets lager).

Zaterdag en zondag zijn twee koude winterdagen, met lichte vorst overdag en matige vorst 's nachts. Er is kans op wat lichte sneeuw, maar de hoeveelheden zijn beperkt. Begin volgende week lijkt de vrieskou nog wat te verscherpen, met overdag lichte tot matige vorst en 's nachts matige tot strenge vorst. Volgens de jongste berekening van het EPS (ECMWF3012) blijft de vorst gewoon aanhouden minstens tot en met het volgende weekend. Dat zou betekenen dat er vanaf pakweg donderdag op beperkte schaal en vanaf het weekend van 9 januari op uitgebreide schaal geschaatst zou kunnen worden, maar uiteraard is dat nog eventjes afwachten.

Wat is nu de oorzaak van dit winterweer? Al een hele tijd ligt er op de Atlantische Oceaan een hogedrukblokkade, die de aanvoer van zachte oceaanlucht naar onze omgeving afsnijdt. Die blokkade was de oorzaak van de eerste, sneeuwrijke winterprik ongeveer een week geleden. De blokkade trok zich eventjes terug naar het noorden, waardoor een depressie vanboven de Azoren dichterbij kon sluipen. Die zorgde ervoor dat het kwik wat kon oplopen, met een traditionele "kerstdooi" tot gevolg. De blokkade breidt zich nu opnieuw uit naar het zuidoosten, waardoor de depressie weer wordt weggeduwd naar het zuiden. Het front dat de scheiding vormt tussen de zachte en de koude lucht kon gisteren eventjes doordringen tot halfweg Nederland, maar keert nu op zijn stappen terug. De wind komt bij ons opnieuw in het noordoosten terecht en de koude continentale lucht keert terug.

Op Nieuwjaarsdag ligt de depressie boven de Alpen, het hogedrukgebied heeft zich uitgebreid tot boven IJsland. Tussen beide systemen stroomt nu koude lucht naar Vlaanderen, ook op grote hoogte. De bovenlucht is zo koud (rond -10°C op 1500 meter hoogte) dat alle neerslag vanaf dan alleen nog maar als droge sneeuw kan vallen. De zon heeft deze tijd van het jaar niet genoeg kracht om de koude luchtlaag op te warmen. Het blijft dus dag en nacht vriezen.

Vanaf maandag trekt een depressie van west naar oost onder ons door. We blijven daardoor de hele tijd in de koude continentale lucht. Ook boven Scandinavië ligt een lagedrukgebied. In combinatie met de blokkade boven Groenland en IJsland, zorgt dat ervoor dat er koude lucht van de poolstreek naar het zuiden stroomt. Die situatie lijkt volgende week nauwelijks te veranderen. Het zorgt ervoor dat een groot deel van Europa te maken krijgt met koud winterweer. Daardoor ontstaat er bij ons een grote "marge": zelfs als de wind een tijdlang naar het zuiden of zelfs zuidwesten draait, stroomt er nog altijd koude lucht naar onze omgeving. Het lijkt er dus op dat de winter nog wel een tijdje op zijn troon blijft zitten.

Hieronder: ook in het zuidwesten van Nederland wordt vanaf komend weekend aan een serieuze ijsvloer gewerkt. (bron: www.winterplaza.nl)

Het occlusiefront (zie vorige bijdrage) zorgt zoals verwacht voor een vrij spectaculair temperatuursverschil in de Lage Landen. Op het ogenblik dat ik dit schrijf (dinsdagavond rond 23.15 uur) ligt de temperatuur in Ronse op +7°C, in Oudenaarde op +6°C, in het Gentse op +3°, in Amsterdam rond +1° en in het noorden van Nederland sneeuwt het bij temperaturen die iets onder het vriespunt liggen. Ook morgen woensdag blijft Vlaanderen in de erg zachte lucht (tot +10°C), het noorden van Nederland in de koude lucht met temperaturen rond het vriespunt. Stilletjesaan begint de koude lucht opnieuw terrein te winnen naar het zuiden.

Bij ons duurt het tot vrijdag voor het - vrij aarzelend - begint te vriezen. Volgens de jongste berekeningen van de Europese weercomputer valt er daarbij weinig of geen sneeuw. Dat is ook te merken aan de temperaturen in de EPS-pluim: de extreem lage waarden zijn daaruit verdwenen. Zeer strenge vorst is bij ons alleen mogelijk als de wind wegvalt boven een een gesloten sneeuwdek en er geen bewolking is. Door uitstraling koelt de onderste luchtlaag dan erg snel af, terwijl de isolerende sneeuwlaag verhindert dat er warmte vanuit de bodem wordt aangevoerd. Het zijn alleen de onderste tientallen meters van de luchtlaag die zo extreem afkoelen. Als er te veel wind staat, wordt die onderste luchtlaag gemengd met de warmere luchtlagen er boven, waardoor het niet zo sterk kan afkoelen. Een dergelijk scenario is blijkbaar (voorlopig?) uit de berekeningen verdwenen. Van zodra er toch sneeuw valt, zullen de extreem koude oplossingen wel opnieuw opduiken.

Wat mogen we dan wel verwachten? Vrijdag en zaterdag overdag temperaturen rond 0°C en 's nachts overwegend lichte vorst. Vanaf zondag zou het dan nog wat kouder worden, met overdag lichte vorst en 's nachts matige vorst. Dat zou zo ongeveer het weerbeeld zijn voor heel volgende week. De kansen op sneeuw lijken voorlopig dus beperkt. Er wordt vanaf zondag zo stilaan gewerkt aan een ijsvloertje. Tegen woensdag zou dat gemiddeld zo'n 8 cm dik zijn op ondiep, stilstaand water. De meest optimistische berekeningen gaan (voor onze omgeving) naar zo'n 15 cm tegen het weekend van 9 januari. Het gemiddelde gaat voor zo'n 9 cm tegen dat weekend. Ter indicatie: georganiseerde toertochten mogen in Nederland doorgaan van zodra de ijsvloer 12 cm dik is.

Vandaag heeft het Elfstedenbestuur laten weten dat het, zoals ik in mijn vorige bijdrage ook al schreef, het véél te voorbarig is om al aan een Elfstedentocht te denken. Er ligt op de meeste plekken nog niet eens ijs op de route. De vereniging vraagt iedereen om kalm te blijven en zeker niet te vroeg het ijs op te gaan. Ik kan mij hier alleen maar bij aansluiten.

Hieronder: de ijsgroei volgens de 50 berekeningen van de Europese weercomputer. De blauwe lijn is het gemiddelde van de berekeningen. (bron: www.winterplaza.nl).

Op de websites van een aantal Nederlandse kranten doken vandaag al de eerste sensatie-berichten op die het hebben over "Elfstedenkou op komst" en "ijs rond 8 januari op Elfstedendikte". Dat is natuurlijk véél en véél te voorbarig. Het begon allemaal met een genuanceerd artikel vanmorgen van de gerespecteerde Friese weerman Johan Habekothé in de Leeuwarder Courant. Andere kranten namen het bericht over op hun website. Ze behielden daarbij de spectaculaire gedeelten en schrapten de nuances, tot er nog een sensatiebericht overbleef. Zo gaat dat in de media, tegenwoordig.

Dat het kouder wordt, dat staat nu wel vast. Ook het Amerikaanse GFS-model is bijgedraaid en laat komend weekend de winter binnenvallen. Maar laat ons eerst nog even kijken naar de korte termijn. Morgen dinsdag krijgen we te maken met een occlusiefront dat nadert vanuit het zuiden. Vannacht gaat de temperatuur eerst nog eventjes onder nul. De eerste neerslag valt morgenochtend allicht als sneeuw. Later gaat de sneeuw over in natte sneeuw en/of regen. In het noordelijk deel van Vlaanderen stijgt de temperatuur heel langzaam, tot een graad of 2 's avonds laat. In het zuiden en oosten van ons land kan het een heel stuk zachter worden.

De zachte lucht stagneert in onze buurt en raakt niet verder dan het zuiden van Nederland, in Midden- en Noord-Nederland kan een behoorlijk pak sneeuw vallen. Al in de loop van woensdag begint het front stilletjesaan op zijn stappen terug te keren en vanaf donderdag komt ook Vlaanderen geleidelijk aan weer in de koudere lucht terecht.

Vanaf donderdag staat er een noordoostelijke stroming, gegangmaakt door een hogedrukgebied met kern tussen Groenland en IJsland en een depressie met kern boven Frankrijk. Daardoor komt een transport van koude lucht op gang, ook op grotere hoogte. Op 1500 meter zakt de temperatuur tegen zaterdag naar -10°C. Als er dan nog neerslag valt, is dat ook bij ons gegarandeerd sneeuw. Vooral zondag en maandag zou het kwik dan diep kunnen wegzakken, met overdag lichte tot matige vorst en 's nachts strenge vorst.

Zoals de wijze Friezen zeggen: "strenge vorst alleen volstaat niet om een Elfstedentocht uit te schrijven". Er zijn zo veel andere factoren die een rol spelen: de wind, sneeuwval, en noem maar op. Allemaal factoren die nu nog moeilijk in te schatten zijn. De vorstperiode moet immers nog beginnen. En de nieuwste EPS-pluim van het ECMWF-model laat de temperatuur op het einde van de tiendaagse verwachtingsperiode alweer wat oplopen. Niet genoeg om van dooi te spreken, maar de scherpste kantjes van de kou zouden er op het einde van de periode alweer af kunnen gaan. Dus samengevat: ja, het wordt kouder en het gaat weldegelijk vriezen. Maar om nu al te dromen van lange schaatstochten? Laat ons nog maar even afwachten...