IJsverwachting voor Vlaanderen

Komt de echte winter er aan? Hij ligt de volgende dagen in elk geval héél erg op de loer. Maar de Europese en de Amerikaanse weermodellen zijn het voorlopig nog erg oneens.

Het begin van de nieuwe winterprik zou wel eens verrassend dichtbij kunnen liggen. Op de Atlantische Oceaan zien we een omvangrijke depressie, met kern ten noorden van de Azoren. Op die plek ligt vaak een hogedrukgebied. Dat duidt er al op dat deze winter anders verloopt dan veel van de voorgaande. Dit lagedrukgebied kruipt de volgende dagen wat dichterbij. Dinsdag ligt het occlusiefront van deze depressie in onze omgeving. Zeer belangrijk detail: ten noorden van deze occlusie staat een noordoostelijke wind en bevinden zich vrij koude luchtmassa's. Ten zuiden van de occlusie waait de wind uit het zuidwesten en zit veel zachtere lucht. De temperatuursgradiënt is erg groot. Vlak ten noorden van het occlusiefront ligt de temperatuur rond het vriespunt, honderd kilometer meer naar het zuiden is het +10°C.

Hier verschillen het Europese ECMWF- en het Amerikaanse GFS-model al grondig van mening. De Amerikanen laten het front in de loop van dinsdag een heel stuk meer naar het noorden trekken, waardoor Vlaanderen 's avonds vol in de zachte lucht terecht komt. Het kwik zou dan oplopen tot +8°C.  Een compleet ander verhaal zien we bij ECMWF. Dit model laat de zachte lucht stagneren ten zuiden van ons. Er valt dan dinsdag de hele dag neerslag bij een temperatuur die amper boven het vriespunt geraakt. Waarschijnlijk is dat regen die tijdelijk overgaat in natte sneeuw. Tijdelijk, want ook bij ECMWF komt 's avonds de zachtere lucht dichterbij, maar dan vooral in de hogere luchtlagen. Hoewel de temperatuur aan de grond in dat geval nauwelijks oploopt, kan de sneeuw dan toch overgaan in regen.

Ongeveer een kwart van de 50 ensemble-leden van het EPS kiezen voor de zachte variant, ruim 75 procent gaat mee met de koude operationele oplossing. De kans dat het dinsdag al (water)koud wordt, is dus groot.

In het tweede deel van de week laat ECMWF de bewuste depressie verder naar de Alpen trekken. Wij komen dan in de continentale lucht terecht, met overdag licht positieve en 's nachts licht negatieve temperaturen. Vanaf zaterdag zou de kou nog verscherpen. We zien dan op de operationele kaarten een hogedrukgordel boven Groenland, IJsland en Scandinavië. Aan de zuidflank van deze gordel stroomt koude continentale lucht naar onze omgeving. Scandinavië en Rusland koelen verder af, zodat misschien wel de basis wordt gelegd van een erg koude winterperiode, maar uiteraard is dat nog afwachten. Het EC2700 EPS ziet het wel zitten. Het ensemblegemiddelde van de temperatuur op 2 meter komt vanaf zaterdag niet meer boven het vriespunt uit. Overdag zou het dan enkele graden blijven vriezen en 's nachts zien we meest matige, misschien wel strenge vorst. Maar we houden een slag onder de arm: ongeveer dertig procent van de leden zien een vorstperiode niet meteen zitten en daar moeten we zeker rekening mee blijven houden.

Hieronder: het Amerikaanse GFS-model laat de zachte lucht oprukken tot in Nederland (de temperatuur is die op 850 hPa, of ongeveer 1500 meter hoogte). Het Europese model laat de grens met zachte lucht ten zuiden van ons blijven. Het is het verschil tussen (erg) zacht weer met regen of waterkoud weer met natte sneeuw.

De winter 2009-2010 lijkt eventjes een adempauze te nemen. Dat het ondertussen dooit, zal niemand zijn ontgaan. Daardoor klinkt de mededeling dat we voor het eerst sinds 1986 een "officiële witte Kerst" beleven nogal cynisch. Maar er lag nu eenmaal om 8u vanmorgen nog een sneeuwdekje van 3 cm in Ukkel en daardoor voldoen we aan de "norm". Het doet bij mij de vraag rijzen of het wel zinvol is om dergelijke fenomenen te gaan "officialiseren", maar goed, mijn mening doet er niet echt toe en ik lig er ook niet wakker van.

Door de regen en de hoge luchtvochtigheid dooit het sneeuwdek snel weg, maar het kwik komt al bij al niet veel hoger uit dan 3°C. Een overtuigende inval van zachte lucht is het dus ook niet echt. Dat komt omdat de blokkade boven Groenland er nog altijd ligt. Die snijdt de pas af van de écht zachte luchtmassa's. De lucht die ons nu vanover zee bereikt, komt nog altijd van oorsprong uit het noorden. Dat zorgt de komende dagen voor "waterkoud" weer, met dag en nacht temperaturen tussen 0° en 5°C en af en toe regen of wat winterse neerslag.

Vanaf halfweg volgende week lijkt de Groenlandblokkade zich wat uit te breiden naar IJsland en dan wordt het weer boeiend op de weerkaarten. Depressies gaan weer een zuidelijke koers varen. Ongeveer boven onze omgeving botsen de relatief zachte luchtmassa's ten zuiden van de depressiekernen met veel koudere lucht uit het noordoosten. Het is nog onduidelijk wie als winnaar uit de bus zal komen. Dat blijkt duidelijk uit de EPS-pluimverwachting voor de 2 meter-temperatuur. Die vertoont voor onze omgeving een grote spreiding vanaf dinsdag. De operationele run van ECMWF2500 laat de koude lucht het pleit winnen. Volgens deze hoofdberekening vriest het vanaf dinsdag 's nachts weer stevig, blijft het ook overdag licht tot matig vriezen en valt er geregeld wat sneeuw. Opnieuw echte winter dus. Ongeveer de helft van de 50 EPS-leden kiest voor de zachtere oplossing. Zij laten de depressiekernen boven ons hoofd of te noorden van ons voorbij trekken.

Als we naar diezelfde pluimverwachting kijken voor het noordoosten van Nederland, dan is de onzekerheid al veel minder groot. Daar kiezen zowat alle EPS-leden voor de koude variant, met vrijwel dag en nacht vorst en grote kansen op sneeuw. De wintergrens komt met andere woorden vanaf dinsdag vlak in onze buurt te liggen.

Het lijkt er dus op dat de winter eventjes een adempauze neemt, maar niet van plan is om al definitief zijn biezen te pakken.

Voor de "experts" nog deze toevoeging: vanaf dinsdag lopen de berekeningen van de operationele EC2500-run en de controlerun ver uit elkaar. Dat kan erop duiden dat de onzekerheid in het EPS minstens voor een deel te wijten is aan de lagere resolutie van de ensembleleden. Je zou geneigd kunnen zijn om meer waarde te hechten aan de operationele berekening, omdat die door de hogere resolutie nauwkeuriger is. Maar dat is een gevaarlijke redenering. Door het grotere aantal berekeningen is het ook mogelijk dat de operationele run fouten in de modelinitialisatie meer gaat uitvergroten dan de ensembleleden en de controlerun, waardoor hij juist verder naast de uiteindelijke werkelijkheid zit. We houden het er dus maar op dat de verwachting vanaf dinsdag onzeker is.

De winter 2009-2010 is zijn volgende fase ingegaan: die van de kwakkelwinter. 's Nachts wat lichte vorst, overdag lichte dooi, soms wat sneeuw, soms wat natte sneeuw, soms wat regen. Het is een fase die je wel in elke lange winter terugvindt, ook in de meest strenge. Waarmee ik nog niet gezegd wil hebben dat dit een lange en strenge winter wordt. Daarover zo meteen meer.

Eerst wil ik nog even terugkomen op een fenomeen dat zich gisteren opvallend manifesteerde. Ik zat voor het werk in Oostende. Nadat de sneeuwzone daar 's ochtends vroeg was doorgekomen, ruimde de wind naar WZW en kwam er minder koude zeelucht binnengewaaid. De temperatuur liep op tot +3°C en het sneeuwdek van in totaal 18 cm begon razendsnel af te smelten. Na een paar uur stopte het afsmelten plots. Nochtans scheen de zon volop en wees de thermometer nog altijd +3°C aan. Een blik op de grafiek van de luchtvochtigheid en het dauwpunt maakte meteen duidelijk waarom. Vlak na de doortocht van de occlusie was de luchtvochtigheid opgelopen tot 98 procent en bedroeg het dauwpunt +3°C. Enkele uren later kwam abrupt veel drogere lucht binnengestroomd, met een relatieve vochtigheid rond de 50 procent en een dauwpunt van -6°C. Dat zorgde ervoor dat de smeltende sneeuwlaag makkelijk kon verdampen. Die verdamping ontrekt warmte aan de omgeving en dat zorgde er op zijn beurt voor dat de sneeuw zichzelf afkoelde tot rond het vriespunt, ondanks het feit dat de "gewone" luchttemperatuur ruim positief bleef. Hetzelfde principe geldt niet alleen voor een sneeuwdek, maar ook voor een ijsvloer. Hou dus altijd een oog op het dauwpunt en/of relatieve luchtvochtigheid (af te lezen op heel wat eenvoudige weerstationnetjes) als je wil weten of het écht gaat dooien of niet.

Hoe zit het nu met het weer voor de volgende dagen? Zoals gezegd gaat de winter wat kwakkelen. We zien boven de Atlantische Oceaan een omvangrijke koude put, die zich uitstrekt tot onze omgeving. In deze koude put ontstaan aan de grond diverse lagedrukkernen. De weermodellen hebben nog altijd moeite met het berekenen van de positie en koers van deze lagedrukgebiedjes. En net die positie bepaalt of we te maken krijgen met sneeuw, natte sneeuw, ijzel of regen.

Komende nacht zakt het kwik amper onder het vriespunt. We zijn achter een warmfront terecht gekomen en daar zit, de naam zegt het al, zachtere lucht, vooral op grotere hoogte. Er kan wat sneeuw of smeltende sneeuw vallen, het meest in het oosten van het land. Het is niet uitgesloten dat de sneeuw daar zelfs overgaat in regen, want de bovenluchten zijn een stuk opgewarmd. In de nacht van dinsdag op woensdag vriest het opnieuw licht, woensdag overdag ligt het kwik rond een graad of 2. In de nacht van woensdag op donderdag ligt de temperatuur rond het vriespunt, donderdag overdag opnieuw rond een graad of 2. In de kerstnacht krijgen we opnieuw te maken met een kantje-boordje situatie. Er valt neerslag bij een temperatuur iets boven 0°C. De temperatuur op 850 hPa is licht negatief, de dauwpunten licht positief. De kans op droge sneeuw is dus klein, de kans op natte sneeuw of regen groter. Allicht ligt er nog een oud (en afsmeltend) sneeuwdek en is de kerst min of meer "wit", maar een echte Witte Kerst met 2 hoofdletters zou ik het toch niet durven noemen. Maar misschien wijzigen de details op de weerkaarten de volgende dagen nog in gunstige zin.

Er zijn voorlopig nog geen tekenen dat de echte winter zich na de kerstdagen zal herpakken. De straalstroom blijft vrij zuidelijk liggen en boven Groenland is de luchtdruk nog altijd hoog, maar een garantie op een koud vervolg van de winter is dat nog niet.